Op de thee bij Jung

Toen ik 50 werd ‘ontvoerde’ mijn man mij als verrassing naar het huis van Jung in Zürich. We kregen er een rondleiding van een nazaat van Jung en dronken thee in zijn tuin aan het meer. Als kers op de taart kreeg ik een prachtige uitgave van het Rode Boek. Veel mooier wordt het niet in het leven. Tot op de dag van vandaag stroomt de inspiratie die ik hier opdeed vol door mijn werk met dromen heen. 

Eén van de vele wonderlijke dingen aan Jung, is dat zijn baanbrekende werk gedeeltelijk via zijn eigen dromen tot stand kwam. Het onderscheid tussen het persoonlijk bewuste, het persoonlijk onbewuste en het collectief onbewuste is bijvoorbeeld voortgekomen uit één van zijn dromen. 

Een droom van Jung 

“Jung bevindt zich in zijn eigen huiskamer. Opeens krijgt hij het gevoel dat hij een laag dieper moet gaan, naar de kelder van zijn huis. In die kelder is het een stuk donkerder en stoffiger dan in zijn huiskamer, maar wat hij hier aantreft herkent hij nog wel als horend bij hem. Dan krijgt hij wederom het gevoel een laag dieper te moeten gaan. Hij schuift wat oude spullen opzij, opent een luik en daalt af in een volledig donkere ruimte onder zijn eigen kelder. Daar treft hij een gigantische verzameling beenderen aan, die bij alle menselijke en dierlijke voorouders horen.”

Voor Jung was deze droom de voedingsbodem voor zijn gedachtengoed over de gelaagdheid in het menselijke bewustzijn. Jung vergeleek ons bewustzijn ook wel met een golf in een gigantische oceaan. Het topje van die golf staat in deze metafoor voor ons persoonlijk bewuste. De rest van de golf staat voor ons persoonlijk onbewuste en de oceaan voor de onpeilbare diepte van het collectief onbewuste, waar alle menselijke ervaringen opgeslagen liggen. In Jungs droom wordt het collectief onbewuste gerepresenteerd door alle voorouderlijke en dierlijke resten die hij aantreft in de ruimte onder zijn kelder.

De metafoor van de golf en de oceaan 

Volgens Jung is ons persoonlijk bewuste maar het topje van de ijsberg (of, om volledig in de sfeer van Jungs metafoor te blijven: het topje van de golf). Verreweg het grootste deel van ons gedrag wordt bepaald door ons persoonlijk- en collectief onbewuste. Daarom is het ook zo moeilijk om alleen vanuit je persoonlijke bewustzijn tot verandering te komen. Je weet bijvoorbeeld best dat iets niet goed voor je is, maar onbewuste krachten maken dat je het toch blijft doen. De golf en de oceaan zijn samen immers vele malen groter en krachtiger dan het topje van de golf. 

Het collectief onbewuste als thuisbasis van de archetypen

In het collectief onbewuste positioneert Jung naast onze driften en oerinstincten ook de archetypen. Zij fungeren daar als energetische blauwdrukken van alles dat eigen is aan de weg van de mens. Het archetypische gaat daarmee dus over alles dat wij als mensen met elkaar gemeen hebben, waar en wanneer je ook ter wereld bent gekomen. We worden bijvoorbeeld allemaal geboren en we gaan op een dag ook allemaal weer dood. Ieder menselijk leven kent gelukkige momenten, maar ook momenten waarin je zwaar op de proef wordt gesteld en er tegenslag op je pad komt. Zo zijn er legio zaken die archetypisch zijn in de zin van dat ze onlosmakelijk verbonden zijn met de menselijke ervaring. 

De grote golf, Katsushika Hokusai, circa 1830 – 1831 

Grote verhalen en kunst 

De grote verhalen die de mensheid heeft voortgebracht (de grote religieuze boeken, mythen, legendes, sages, sprookjes, et cetera) staan bol van archetypische gebeurtenissen. Ieder mens voelt instinctief aan, dat al deze verhalen ergens ook over onszelf gaan, daarom zijn het ook grote verhalen (Hendriks en Tirion, 2013). We kunnen ons er in verplaatsen, aan spiegelen, aan laven en ze blijven ons dwars door de eeuwen heen eindeloos boeien en inspireren. 

In het verlengde hiervan hoorde ik een kunstschilder ooit zeggen: “Als dit schilderij alleen over deze ene mens zou gaan, zou je er niet zoveel aan hebben.” Het is het universele dat ons overstijgt en tegelijkertijd verbindt. Daarom is het vaak juist het archetypische element dat een verhaal tot een groot verhaal maakt en kunst tot kunst. 

Tenslotte 

Wat mij betreft laat Jung ons via de archetypen zien, dat er op de bodem van de oceaan van ons menselijk bewustzijn grote schatten te delven zijn. Schatten die het persoonlijke met het universele verbinden en andersom. Schatten die maken dat je als mens kunt ervaren, dat als je maar diep genoeg in het persoonlijke durft te duiken, je vanzelf het universele raakt. 

Door: Mariëlle Borst 

P.S.1. In oktober starten er weer twee ITIP Dromengroepen. Eén in Vleuten onder begeleiding van Ilse van der Jagt en één in Leiden onder begeleiding van mijzelf. Meer informatie en de mogelijkheid je in te schrijven vind je via deze link.

P.S.2. Een eerdere versie van dit artikel verscheen in het Droomjournaal (editie Archetypische dromen) van de VSD.